Jeleń

Jeleń

► Prastara i nowsza historia:

♦ Nazwa miejscowa Jeleń ma charakter topograficzny. W dokumentach łacińskich zapisywana była jako Gelen lub Gyelyen; dopiero w 1529 roku pojawił się zapis w formie Jelen.
♦ Jeleń, jako jedyna osada w okolicy, posiada udokumentowany początek swoich dziejów. Dokument lokacyjny z 22 listopada 1303 roku, wydany przez biskupa krakowskiego Jana Muskatę, określił położenie wsi: „[...] w lasach i zaroślach nad rzeką Przemszą i Wąwolnicą”. Warunki topograficzne zadecydowały o tym, że osada przyjęła kształt ulicówki. Jej centrum ukształtowało się w miejscu, gdzie gospodarstwa chłopskie stykały się z sołtysostwem (późniejszym folwarkiem). Przebiegały tamtędy lokalne drogi do Jaworzna i Byczyny oraz znajdowało się zejście do przeprawy promowej na Przemszy. Teren przy ujściu Wąwolnicy do Przemszy, zwany Białym Brzegiem, oraz podmokła i bagnista okolica Łęg przez długi czas pozostawały niezamieszkane.
♦ Pierwsi osadnicy zostali zwolnieni z wszelkich opłat i czynszów na siedem lat. Długość tej tzw. wolnizny świadczy o tym, że wieś nie była organizowana na „surowym korzeniu” (czyli od podstaw na terenach zupełnie dzikich), ponieważ przy zakładaniu nowych osad przyznawano znacznie dłuższe okresy zwolnienia. W chwili lokacji Jeleń był już w pewnym stopniu zaludniony, a z jego położenia wynika, że mógł wcześniej stanowić przysiółek wsi Byczyna. Wspomniany dokument lokacyjny nie tyle powoływał nową osadę do życia, ile reorganizował już istniejącą.
♦ Interesującym szczegółem jest zapis, że Jeleń miał zostać zorganizowany na obszarze 40 łanów. Gdyby ten zamysł w pełni zrealizowano, byłaby to największa wieś w okolicy. Pod względem administracyjnym wieś była przyporządkowana do lipowieckiego klucza dóbr biskupa krakowskiego. Nie przeszkodziło to jednak w przyłączeniu mieszkańców Jelenia do parafii w Jaworznie, która należała do sławkowskiego klucza dóbr.
♦ W okolicy zwanej Rudną Górą, którą w 1660 roku dzierżawił „hrabia pszczyński”, wydobywano rudę żelaza. Sama w sobie nie była ona najlepszej jakości („kruche z niej żelazo”), dlatego mieszano ją z rudą sprowadzaną ze Śląska.
♦ Ważnym czynnikiem w dziejach Jelenia była lokalizacja nad rzeką Przemszą. Dla kupców przybywających ze Śląska i Małopolski wybudowano dużą karczmę, a na stałe osiadło tu kilkanaście osób zajmujących się pośrednictwem handlowym. Zgodnie z ówczesnym prawem wszelkie targi i jarmarki mogły odbywać się wyłącznie na podstawie specjalnych uprawnień. Wieś Jeleń otrzymała taki przywilej od króla Augusta II Mocnego 20 października 1730 roku. Dokument wystawiono na prośbę ówczesnego biskupa krakowskiego, Felicjana Szaniawskiego.
♦ Pierwszym sołtysem Jelenia był Paweł, określony w dokumencie lokacyjnym jako „wierny człowiek biskupa krakowskiego”. Otrzymał on w dziedziczne posiadanie sołtysostwo o areale dwóch łanów, karczmę, słodownię, łaźnię oraz młyn ze stawem rybnym. Ponadto pobierał jedną szóstą z czynszów płaconych przez jeleńskich rolników oraz co trzeci denar z kar sądowych. Sam nie płacił czynszu ani nie był zobowiązany do posług lub danin na rzecz właściciela wsi.
♦ W 1477 roku w księdze miejskiej Chrzanowa odnotowano Mikołaja, syna sołtysa z Jelenia.
♦ Wpisy do ksiąg biskupstwa krakowskiego z lat 1549 i 1550 informują, że sołtys jeleński Maciej Byk czynił starania o potwierdzenie starego przywileju.
♦ W 1619 roku majątek jeleński należał do Jakuba Pakońskiego, którego po raz pierwszy nazwano wójtem. Zapewne od tego czasu folwark we wsi Jeleń określano mianem wójtostwa. W latach 1622–1623 przed sądem biskupim trwała rozprawa pomiędzy Pakońskim a Pawłem Pełczyńskim o zwrot 427 florenów. Pierwszy z nich, w zamian za wspomnianą kwotę, przekazał Pełczyńskiemu swoje uprawnienia do sołectwa w Jeleniu.
♦ Kilkanaście lat później, w 1634 roku, Paweł Pełczyński przekazał folwark Sebastianowi Rakowskiemu, który pełnił funkcję starosty lipowieckiego klucza majątkowego.
♦ W rękach starostów lipowieckich folwark pozostał nieco dłużej, ponieważ jego kolejnym właścicielem został Ludwik Grabiański. Posiadał on rezydencję w Lipowcu, ale szczególnie upodobał sobie Jeleń, gdzie wybudował siedzibę i zamieszkał z żoną Marianną. Potwierdzeniem tego faktu są listy pisane przez niego w Jeleniu, adresowane do rodziny Loccich (dzierżawców Byczyny) oraz Pinoccich (właścicieli Dziećkowic).
♦ Spadkobiercą Grabiańskiego został jego bratanek Antoni, po uzyskaniu aprobaty biskupa Kazimierza Łubieńskiego. Po kilku latach zrezygnował on jednak ze swoich uprawnień i w 1723 roku odstąpił folwark szlachcicowi o nazwisku Jan Piotr Krysty (vel Kristy). Nowy dzierżawca nabył gospodarstwo z zastrzeżeniem prawa spadkowego dla swojej córki, Anny Zuzanny. W rękach tej rodziny folwark pozostał do 1775 roku, kiedy to przywilej otrzymali Maciej i Ignacy Błeszyńscy – ostatni dzierżawcy w okresie staropolskim.
♦ W inwentarzu z 1668 roku wymieniono w Jeleniu dwa młyny. Jeden znajdował się nad Przemszą i był „młynem pańskim” (należał bezpośrednio do biskupstwa krakowskiego). Drugi należał do wójtostwa, lecz jego dokładnego położenia nie określono. Inwentarz podaje, że posiadał on dwa koła wodne służące do napędu tartaku (zwanego wtedy „piłą”). Było to rozwiązanie wyjątkowe w skali Jaworzna i okolic, gdyż tylko w Jeleniu wykorzystywano energię wodną do produkcji tartacznej; pozostałe młyny zajmowały się wyłącznie przemiałem zboża. Nurt Przemszy został przegrodzony tzw. jazem, który spiętrzał wodę na młyńskie koła, ale jednocześnie utrudniał spławność rzeki. Wykorzystano to do pobierania opłat za umożliwienie spływu. Jaz otwierano raz w tygodniu (w środy) lub w inne dni, jeśli przypadało święto.
♦ Pierwsze informacje o zaludnieniu Jelenia pochodzą z końca XV wieku. W latach 1489–1508 rejestry poborowe wykazują areał wsi od 1,5 do 2 łanów, co sugeruje liczbę mieszkańców na poziomie 20–30 osób. Rejestry z lat 1581 i 1595 określają wielkość wsi na 7–8 łanów, co oznacza, że mogło tu żyć około 200 osób. Wieś była już wtedy w pełni ukształtowana: składała się z 10 gospodarstw chłopskich, sołtysostwa, młyna i karczmy. Ponadto znajdowało się tu 6 gospodarstw zagrodniczych oraz żyło 8 komorników stanowiących siłę najemną do pracy w folwarku.
♦ Z zapisów inwentarzy oraz najstarszej księgi metrykalnej można ustalić nazwiska rodzin chłopskich, które przez stulecia stanowiły trzon miejscowej społeczności. Były to rody: Banasik, Bałda, Bednarz, Bożek, Duda, Gniewus, Gołaś, Jach, Kałuża, Karweta, Kieradło, Koserz, Palka, Pluta, Proksa, Skóra, Sojka, Szczerba i Wojdyła.
♦ Na podstawie źródeł zaludnienie Jelenia w 1680 roku można obliczyć na około 250 osób. 12 gospodarstw kmiecych zajmowało 6,25 łana; funkcjonowało też 6 gospodarstw zagrodniczych. Odnotowano liczną grupę ludności bezrolnej: 18 rodzin zagrodników oraz 6 rodzin komorników.
♦ Według inwentarza z 1788 roku we wsi było 54 kmieci, 13 zagrodników i 13 chałupników. Działały ponadto: wójtostwo, dwa młyny, dwie karczmy, jaz oraz przeprawa promowa na Przemszy. Spis z 1789 roku wykazał 540 mieszkańców (275 mężczyzn i 265 kobiet), a niecałe dwa lata później liczba ta wzrosła do 573 osób.
♦ W latach 1815–1846, w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej, Jeleń wraz z Jaworznem, Byczyną, Długoszynem, Dąbrową i Szczakową tworzył gminę wiejską z siedzibą wójta w Jaworznie. Łączna liczba mieszkańców wynosiła 3718 osób. Numer urzędowy gminy to XIX (w tym okresie istniało 17 gmin wiejskich i 9 miejskich).
♦ Przed wojną Roman Proksa (zmarł w 1945 r.) założył orkiestrę dętą, która uczestniczyła w pochodach robotniczych 1 maja i zlotach młodzieżowych, gdzie dochodziło do starć z Policją Państwową. W latach 1927–1929 w Jeleniu działała Organizacja Młodzieżowa Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych (TUR), założona i prowadzona przez Romana Proksę, który organizował zajęcia kulturalno-oświatowe.
♦ 29 września 1954 roku reforma administracyjna wprowadziła „gromady” w miejsce dotychczasowych gmin. Utworzono gromadę Jeleń, w skład której weszła także miejscowość Dąb. W 1958 roku gromada ta zyskała status osiedla (jednostki pośredniej między wsią a miastem).
♦ W 1960 roku do Jelenia dołączono część Jaworzna – Bory („Szyb Sobieski”).
♦ W 1973 roku zlikwidowano osiedla i gromady. Z dniem 1 stycznia 1973 roku uchwałą Rady Ministrów Jeleń otrzymał prawa miejskie. Miasto należało wówczas do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim.
♦ 1 stycznia 1977 roku Jeleń wraz z Dębem został włączony do Jaworzna (w ówczesnym województwie katowickim), stając się jedną z jego dzielnic.

► Charakterystyczne obiekty i miejsca:

♦ Kościół pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego z XVII wieku. Na prośbę lokalnej społeczności biskup krakowski, książę Adam Stefan Sapieha, z dniem 1 września 1914 roku ustanowił kaplicę prebendalną kościołem parafialnym w Jeleniu pod wezwaniem Świętego Krzyża, a dotychczasowy prebendarz został jego pierwszym proboszczem. W latach 1934–1954 kaplicę rozbudowano, w wyniku czego powstał kościół parafialny kilkakrotnie większy od pierwotnego obiektu. W latach 70. ubiegłego stulecia świątynię otynkowano i wyposażono. 5 października 1975 roku kardynał Karol Wojtyła dokonał konsekracji kościoła. W 1995 roku budowla została zwieńczona wieżą.
♦ Zabytkowa studnia w Rynku z XVII wieku.
♦ Cmentarz parafialny przy ul. Sulińskiego.
♦ Pomnik upamiętniający powstanie osady Jeleń (700-lecie), znajdujący się na Rynku w Jeleniu.
♦ Pomnik ku czci mieszkańców Jelenia poległych podczas działań wojennych oraz pomordowanych w czasie II wojny światowej w różnych miejscach kaźni, zlokalizowany na Rynku.
♦ Grób wojenny Pawła Szulgacza, żołnierza Armii Czerwonej poległego 22 stycznia 1945 roku w czasie walk o wyzwolenie Jaworzna spod okupacji hitlerowskiej – Jeleń, Sielec.
♦ Stadion i korty GKS „Victoria II” przy ul. Wygoda.
♦ Komora Celna przy ul. Celników.
♦ Słup graniczny przy ul. Celników.
♦ Park w centrum Jelenia przy ul. Jeleń-Rynek 13.
♦ Poddane – nazwa kulturowa odnosząca się niegdyś do tutejszych terenów zasiedlonych przez zagrodników.
♦ Dwa 60–80-letnie jarzęby szwedzkie. Uchwałą Rady Miasta Jaworzna z dnia 22 stycznia 1998 roku zostały one uznane za pomniki przyrody (ul. Celników).
♦ Pomnik przyrody: dąb szypułkowy w wieku około 230 lat, rosnący przy ul. Wiosny Ludów.
♦ Zegar słoneczny z czasów okupacji hitlerowskiej, wykonany przez miejscowych kamieniarzy.
♦ Góra Staberek (285,4 m n.p.m.).
♦ Rudna Góra (307,1 m n.p.m.). O tej górze krążą liczne podania i legendy. Znajdowały się tutaj sztolnie, w których wydobywano skalną rudę. Istniały one już za czasów Walentego Roździeńskiego! W 1612 roku wyszło drukiem jego dzieło Officina ferraria, w którym Rudnej Górze poświęcił następującą zwrotkę:
„Tak żółta i tak drobna w ziemi krakowskiej
ruda nadzwyczaj dobra na gruncie jeleńskim
Leży w suszy na górze blisko Przemszy rzeki
Lecz fundament, gdzie leży, ma bardzo głęboki”
Od Walentego dowiadujemy się, że w pobliżu Rudnej Góry znajdowały się bagna, z których wydobywano rudę bagienną, zwaną „bystrą”. Na skałach palono ogniska, które po nagrzaniu polewano wodą – dzięki temu skała pękała, co pozwalało wdzierać się w głąb góry. Rudna Góra to doskonały punkt widokowy, z którego roztacza się widok na całą „nieckę jaworznicką” oraz ziemię śląską za Przemszą.
♦ Góra Koniówki (305,3 m n.p.m.).
♦ Mały Dół. Stara nazwa topograficzna oznaczająca niegdyś niewielki wąwóz wcięty w stok wzgórza Staberek.
♦ Kapliczka Matki Boskiej Piekarskiej w Łęgu, skąd w okresie międzywojennym wyruszały liczne pielgrzymki do Piekar Śląskich.
♦ Celinowe Górki (297 m n.p.m.). Nazwa pochodzi od słowa „celiny”, oznaczającego gliniaste pole.
♦ Remizy leśne i łąki śródleśne, takie jak: Przerywka, Bednik, Piaski, Kępnica, Ładoga, Rudki, Ruściska.
♦ Miejsca i osiedla, zwane niekiedy przez mieszkańców „dzielnicami Jelenia”: Biały Brzeg, Łęg, Lipinka, Wygoda, Okrągłe, Podkamieniec, Morgi.
♦ Rzeka Przemsza, potok Byczynka i potok Wąwolnica.
♦ Biały Brzeg – stara miejscowa nazwa oznaczająca pierwotnie zarówno piaszczyste, jasne brzegi Przemszy w tym miejscu, jak i nieistniejącą już osadę po drugiej stronie rzeki. Od 1767 roku w XVIII wieku istniała tutaj przystań wodna nad Przemszą.
♦ Bednik – podmokłe łąki w okolicach Tarki, na których w XVII wieku wypasano stada koni. Teren ten, w większości porośnięty buczyną i sosną, sprawiał, że jeszcze nie tak dawno zbierano tu pieczarki zwane bedłkami.
♦ Czarny Kierz – bagna nad Przemszą, gdzie rosną krzewy i sitowia.
♦ Wygoda – nazwa wywodzi się od karczmy działającej w Jeleniu jeszcze za czasów Austro-Węgier. Została ona spalona przez Niemców w 1918 roku.
♦ Okrągłe – nazwa wywodzi się stąd, że mieszkali tutaj rudnicy, smolarze i garncarze. Ci ostatni, jeszcze około 1780 roku, wypalali garnki zwane okrąglami. Według innej teorii nazwa pochodzi od okrągłego zakrętu drogi, która omijała bagna i doły po wykopach garncarskich. Znajduje się tutaj dom, w którym mieszkał Szymon Banasik – patriota, powstaniec i prawnik. Walczył on na Węgrzech, był w niewoli tureckiej, a przez 42 lata pracował w gminie. W 55. rocznicę jego śmierci mieszkańcy Jelenia wmurowali tam pamiątkową tablicę.
♦ Bobrowice – nazwa prawdopodobnie pochodzi od słowa „bobrować” (kopać) i wiąże się z poszukiwaczami, którzy w XVI wieku wydobywali tutaj galenę (rudę ołowiu). Obecnie jest to nazwa lasu w Jeleniu.
♦ Drabowe Bagno – nazwa nawiązuje bezpośrednio do starego, miejscowego określenia podmokłej łąki, która prawdopodobnie należała do „draba” (w znaczeniu: łobuza lub dawnego żołnierza).
♦ Ładuga (ładoga) – czyli miejsce załadunku, port rzeczny. W 1792 roku, wraz z powstaniem kopalń na Dąbrowach (tak pierwotnie nazywano Dąbrowę w liczbie mnogiej), utworzono port, z którego wywożono węgiel barkami i galarami do Krakowa, a nawet Warszawy. Większość mieszkańców Jelenia pracowała na takich galarach; raz w tygodniu odpływało stąd kilka transportów węgla. Największy rozwój portu przypadł na lata 1815–1846, czyli okres Rzeczypospolitej Krakowskiej i rozkwitu jaworznickich kopalń. Druga podobna ładuga istniała w okolicy Maczek. Pierwsze transporty węgla z Jaworzna do tych portów dowożono kolejami konnymi. W okolicach Jelenia-Łęgu do dziś pozostały ślady po dawnym porcie.
♦ Łęg – nazwa oznaczająca zarośla na bagnach. Są to tereny bagniste od strony rzeki i piaszczyste od strony elektrowni. Od 150 lat rozwija się tutaj budownictwo indywidualne.
♦ Paśna Góra – tak w Jeleniu nazywa się wzgórze, na którym dawniej wypasano bydło.
♦ Ruścisko – nazwa pochodząca od słowa „ruda”. Są to pola między Rudną Górą a Jeleniem, gdzie jeszcze w 1890 roku istniały małe szybiki służące do wydobycia rudy.
♦ Sielec (dawniej Sielce) – nazwa pochodzi od słowa „sioło” (osada) lub „ziele”. Jest to zaciszna kotlinka między szybem Sobieski a Jeleniem. Jeszcze w 1980 roku znajdowało się tutaj wiele źródełek i krynic, które jednak zanikły, gdy w ten rejon dotarło wydobycie kopalń Domsa, a później Sobieski. W 1945 roku zginął tutaj radziecki żołnierz Paweł Szulgacz, którego grób znajduje się w tej okolicy.

bibliografia