► Prastara i nowsza historia:

♦ Nazwa Długoszyn jest formą dzierżawczą od imienia własnego Długosz. Pochodzi ono od określenia „długi człowiek”, czyli po prostu wysoki.
♦ Długoszyn należy do najwcześniej wzmiankowanych osad w okolicy. W dokumentach z lat 1238 i 1242 miejscowość ta została wspomniana łącznie z Jaworznem oraz Ciężkowicami jako własność Klemensa Magnusa Gryfity. Była to prawdopodobnie pierwsza osada na tym terenie. Przez następne stulecia wszelki ślad po niej zaginął – być może została wyludniona na skutek bliżej nieznanej katastrofy, na przykład epidemii lub zbrojnego najazdu.
♦ Wieś została ponownie zaludniona w końcu XV wieku. Potwierdzenie jej istnienia znajduje się w dokumencie z 1519 roku. Jest to protokół komisji królewskiej, która przeprowadziła rozgraniczenie między dobrami biskupa krakowskiego i starosty będzińskiego. Wspomina się tam wyraźnie, że Długoszyn jest osadą lokowaną na nowo.
♦ Potwierdzono podział miejscowości na dwie części: królewską, podległą staroście będzińskiemu, oraz biskupią, którą nadzorował sławkowski zarządca dóbr biskupa krakowskiego. Większa część osady należała do biskupa, mniejszy zaś teren od strony Szczakowej przyłączono do będzińskiej królewszczyzny.
♦ Wzmianka o kopalniach rudy ołowiu, eksploatowanych tutaj w 1506 roku, potwierdza rzeczywiste powody wznowienia osadnictwa. Niezależnie od górnictwa rozwinęło się tu typowe dla tego okresu rolnictwo, czyli folwark oraz odpowiednia liczba gospodarstw zagrodniczych, mających zapewnić darmową siłę roboczą (pańszczyznę) dla tegoż majątku.
♦ W układzie przestrzennym Długoszyna charakterystyczne było jego położenie nad rzeką Białą Przemszą. Właśnie tutaj w 1570 roku odnotowano istnienie mostu, przez który wiodła droga lokalna z Chrzanowa do Sławkowa.

Wieś królewska:
♦ Według lustracji z 1564 roku w części królewskiej mieszkało 13 zagrodników. Dwunastu z nich płaciło czynsz w wysokości 6 groszy, a jeden tylko 3 grosze, co prawdopodobnie wynikało z mniejszego nadziału ziemi. Niskie opłaty sugerują, że znajdowały się tu wyłącznie małe gospodarstwa; nie odnotowano wówczas ani kmieci, ani folwarku.
♦ Rejestr poborowy z 1581 roku wymienia na tym obszarze: 3 zagrodników z rolą, 17 bez roli oraz 3 rzemieślników posiadających grunt. Wynika z tego, że większość mieszkańców stanowili zagrodnicy bezrolni, dysponujący jedynie chałupą z ogrodem.
♦ W 1595 roku w rejestrach ujęto 3 zagrodników z rolą, 14 bez roli oraz dwóch karczmarzy. Zaludnienie wynosiło około 110 osób. Tylko trzy rodziny utrzymywały się typowo z uprawy ziemi – reszta, nie posiadając wystarczających gruntów, musiała szukać dochodów poza rolnictwem. Głównym źródłem utrzymania było wówczas górnictwo kruszcowe prowadzone na terenie osady.
♦ Gdy wydobycie rud ołowiu ustało, sytuacja bytowa ludności pogorszyła się. Rejestr z 1629 roku podaje, że w tej części miejscowości żyło 20 zagrodników i jeden rzemieślnik (łącznie ok. 120 osób). Dopiero w 1680 roku odnotowano gospodarstwa kmiece na łącznym obszarze 2,5 łana, a także 19 zagrodników i 3 rzemieślników. Jak widać, doszło do istotnej przemiany – we wsi pojawiły się gospodarstwa pełnorolne, choć grupa ludności bezrolnej wciąż była liczna.
♦ W XVIII wieku, po zakończeniu eksploatacji rud ołowiu, osoby nieposiadające ziemi stopniowo opuszczały dobra królewskie. Nowe górnictwo galmanowe nie oferowało bowiem aż tylu miejsc pracy.
♦ W 1790 roku w królewskiej części Długoszyna stało już tylko dziesięć domów. Było to 6 gospodarstw chałupniczych, 3 komorników oraz jedna karczma wjezdna.
♦ Rok wcześniej, w 1789, gospodarstwa rolne prowadzili: Marcin i Bartłomiej Radomscy, Wojciech Koczur, Wojciech Baran, Ignacy Musiał oraz młynarz Józef Macek. Pozostali mieszkańcy to – jak pisał kronikarz – „komornicy nic gruntu nie mający, tylko chałupiny”: Wojciech Ciura, Józef Latus, Józef Niedźwiedź i Kazimierz Gaj. W połowie XVIII wieku pojawili się tu również pierwsi osadnicy żydowscy. W 1789 roku były to trzy rodziny, na których czele stali: Gaszel Januszewicz, Mojżesz Salamon i Lewek Jakubowicz. Łącznie ta część wsi liczyła 45 mieszkańców, w tym 8 osób wyznania mojżeszowego.

Wieś biskupia:
♦ W odróżnieniu od części królewskiej, tutaj od początku organizowano pełnorolne gospodarstwa kmiece oraz zagrodnicze – rolnictwo stanowiło główne zajęcie większości mieszkańców. Gwarkowie nie byli tu liczną grupą; stanowili jedynie niewielki odsetek komorników, którzy opuszczali wieś wraz z wygasaniem wydobycia kruszców.
♦ W końcu XVI wieku biskupia część Długoszyna była typową małą osadą: obejmowała trzy gospodarstwa kmiece, osiem zagrodniczych, dziewięciu komorników oraz jeden warsztat rzemieślniczy. Łączna liczba ludności wynosiła około 110 osób, co czyniło ją podobną pod względem wielkości do części królewskiej.
♦ W połowie XVII wieku po gwarkach w Długoszynie nie było już śladu, a miejscowość zyskała charakter wybitnie rolniczy. Mieszkało tu czterech kmieci oraz dziewięciu chałupników. W obrębie wsi funkcjonował folwark rolny, zwany sołtysostwem. Populacja spadła do około 70–80 osób, co było bezpośrednim skutkiem odejścia ludności związanej z górnictwem.
♦ Lustracja z 1746 roku wykazała, że gospodarstwa chłopskie znajdowały się na trzech rolach, nazwanych od nazwisk ich pierwszych użytkowników: Wójcikowskiej, Skupniowskiej i Ziachowskiej. Istniało wówczas jedenaście samodzielnych gospodarstw chłopskich i osiem chałupniczych. Na roli sołtysowskiej działało większe gospodarstwo, przekazywane w użytkowanie na mocy przywileju biskupa krakowskiego. Liczbę mieszkańców szacowano wtedy na 100–110 osób.
♦ W 1789 roku biskupią część wsi zamieszkiwała już wyłącznie ludność rolnicza. Znajdowały się tu 24 gospodarstwa o areale od ćwierci do połowy ćwierci łana. Populacja liczyła 143 osoby, w tym 69 mężczyzn i 74 kobiety.
♦ Tutejsze sołtysostwo z czasem stało się oddzielnym majątkiem, oddawanym w dożywotnie użytkowanie. W 1650 roku Szymon Mojaczewski zrzekł się go na rzecz Stanisława Brodeckiego. Ten jednak nie zagrzał tu długo miejsca, gdyż już w 1668 roku przywilej otrzymał Stefan Gruszczyński. Jego majątek obejmował jeden łan, a do obowiązków właściciela należała m.in. dbałość o bezpieczeństwo granic wsi. Rodzina Gruszczyńskich pozostała w Długoszynie prawdopodobnie do końca XVII wieku.
♦ 1 czerwca 1708 roku Andrzej Muszyński otrzymał przywilej na dziedziczne użytkowanie tzw. wójtostwa. Rodzina Muszyńskich związała się z miejscowością na trzy pokolenia. Po Andrzeju, od 1737 roku, majątkiem zarządzał jego syn Józef (wraz z żoną Marianną, a później Reginą). W latach 70. XVIII wieku schedę po nim przejął syn Ignacy – ostatni z rodu Muszyńskich w Długoszynie.
♦ W 1787 roku dzierżawcą został Franciszek Pączek. Przybył on do wsi z dorosłymi dziećmi; jego córka, Barbara Paczkówna, jeszcze w tym samym roku została odnotowana w księgach jako matka chrzestna. Wkrótce Barbara i jej mąż, Józef Katerla, przejęli dzierżawę wójtostwa.
♦ Józef Katerla zarządzał majątkiem co najmniej do 1800 roku. Później rodzina Katerlów opuściła Długoszyn, a w dokumentach jako posiadacz wójtostwa widnieje Feliks Pączek (zmarły w 1810 roku).
♦ Fascynującym faktem z dziejów tutejszego folwarku jest to, że wspomniany Józef Katerla był pradziadkiem Stefana Żeromskiego – matka wybitnego pisarza była bowiem jego wnuczką.

♦ W obu częściach wsi nie odrabiano regularnej pańszczyzny; zamiast niej uiszczano tzw. najem, czyli ekwiwalent gotówkowy. Jednakże dodatkowe dni pracy w roku – tzw. powaby w okresie żniw, stróża zamkowa, podwody czy szarwark – obowiązywały mieszkańców podobnie jak w innych wsiach.
♦ Pierwszymi mieszkańcami Długoszyna znanymi z imienia i nazwiska są gwarkowie Feliks Szmelc (zwany Szczęsnym) oraz Marcin Mizera, którzy w 1562 roku prowadzili wspólne interesy związane z działalnością górniczą.
♦ Najstarszymi rodami w Długoszynie były rodziny Wójcików, Skupniów i Ziachów, które osiadły na łanach w biskupiej części wsi. Z biegiem czasu pierwotne łany uległy podziałom, co dało początek nowym gospodarstwom. Pojawili się wówczas nowi osadnicy, którzy zapoczątkowali rody o nazwiskach: Bednarz, Majowski, Hujek, Żyła (vel Żyłka), Jachymczyk, Wilczek i Kowalczyk. Osiedli tutaj także przedstawiciele okolicznych, starych rodzin, jak Toszowie i Koziarzowie. Istotne zmiany zaszły również w części królewskiej Długoszyna – powstały tam pełnorolne gospodarstwa kmiece, które dały początek rodom Radomskich, Koczurów, Baranów i Musiałów.
♦ W ostatnich latach istnienia Rzeczypospolitej szlacheckiej cała wieś składała się z 30 gospodarstw chłopskich, jednego młyna oraz majątku sołtysostwa. W osadzie mieszkało wówczas tylko dwóch komorników oraz osiedli pierwsi trzej Żydzi. W 1791 roku liczba ludności wynosiła ogółem 198 osób (97 mężczyzn i 101 kobiet). W grupie tej znajdowało się już 13 osób wyznania mojżeszowego.


► Charakterystyczne obiekty i miejsca:

♦ Chropaczówka – nazwa pochodzi od określenia „szukać, kopać, chropać w ziemi”. W XV wieku „chropaczami” nazywano kopaczy galeny. Według podań miało tu mieszkać kilku takich robotników, będących najemnikami zamożniejszych gwarków. W późniejszych czasach terminem tym określano rolników, którzy „czegoś się dochrapali”, czyli dorobili się własną, ciężką pracą.
♦ Srebrnik – dawna dzielnica Długoszyna (dziś okolice ul. Srebrnik). Nazwa wiąże się z dawnym przemysłem: to tutaj prażono i „dulowano” galenę. Niejaki Prażuch miał posiadać rzadką umiejętność oddzielania srebra od ołowiu i cyny. Od funkcji pełnionych przez dawnych górników powstały liczne nazwiska, takie jak: Dul, Tracz, Smolik, Rudek, Byrczek, Srebrny czy Bagniak.
♦ Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
Początki duszpasterstwa w Długoszynie sięgają 1970 roku. Pierwszym rezydującym tu kapłanem był ks. Władysław Pilarczyk, który włożył wiele trudu w przystosowanie małej, ciasnej kapliczki (zbudowanej przez mieszkańców w 1919 lub 1929 roku) do roli domu Bożego.
Niezwykle ważny dla wspólnoty był rok 1974, kiedy Długoszyn odwiedził kardynał Karol Wojtyła. Powiedział wówczas znamienne słowa:

 „To głębokie wzruszenie łączy się także z głębokim bólem, bo myślę sobie tak: od iluż to lat – 12 czy 14, sami lepiej wiecie – wnosi biskup-kardynał i kuria metropolitalna sprawę w Długoszynie. Myślę, że gdybyście zabiegali o zbudowanie tutaj kina albo kawiarni, to ten lokal dawno już by tutaj stał (...) Potrzeba wam wielkiej wiary i wielkiego męstwa, ażeby w tej wspólnocie trwać”.

Przełom nastąpił 11 kwietnia 1982 roku, gdy po latach starań utworzono nową parafię pod wezwaniem Narodzenia NMP. Pierwszym proboszczem został ks. Wiktor Byrdziak. Jeszcze w tym samym miesiącu poświęcono plac pod budowę nowej świątyni. W ciągu ośmiu lat wzniesiono dolny kościół oraz mury górnej części budowli. W 1991 roku parafię na krótko objął ks. Jan Strona. Rok później, w wyniku reorganizacji struktur Kościoła w Polsce, Jaworzno przyłączono do nowej diecezji sosnowieckiej. Proboszczem został ks. Zbigniew Kozłowski (posługiwał od 1992 do 2006 r.), za którego kadencji kościół zadaszono, otynkowano i wyposażono w niezbędne sprzęty liturgiczne.
♦ Kapliczka Chrystusa Ukrzyżowanego;
♦ Krzyż nad Długoszynem;
♦ Kapliczka Górnicza oraz Kaplica św. Barbary;
♦ Kapliczka na Wale św. Jana (przy ul. Widokowej);
♦ Skromna kapliczka przy ul. Myśliwskiej;
♦ Przydrożna kapliczka przy ul. Upadowej;
♦ Przystań kajakowa Jaworzno Długoszyn;
♦ Stary młyn;
♦ Dwie lipy drobnolistne (pomniki przyrody w wieku ok. 100 lat) przy ul. Skalnej;
♦ Rzeka Biała Przemsza oraz potok Kozi Bród.

bibliografia