Szczakowa, Góra Piasku

Szczakowa, Góra Piasku, Osiedle Gagarina

► Prastara i nowsza historia:

♦ Nazwa miejscowa Szczakowa ma formę dzierżawczą i pochodzi od imienia własnego Szczak; oznacza osadę Szczaka i pierwotnie brzmiała Szczaków. Imię Szczak należy do bardzo starego nazewnictwa, którego pochodzenie nie jest znane. Istnieją potwierdzone fakty używania tego imienia jeszcze w XIV i XV wieku.
♦ Początek osady nie jest znany, ponieważ nie odnaleziono odpowiednich źródeł historycznych. Najstarsza wzmianka o Szczakowej pochodzi dopiero z 1400 roku i dotyczy wpisu Stanisława, kmiecia ze Szczakowej, do księgi praw miejskich Krakowa. Istnieją jednak przesłanki do przyjęcia tezy, że Szczakowa powstała wcześniej. Z nazwy miejscowej można tylko wysnuwać przypuszczenie, że pierwszym osadnikiem był niejaki Szczak, którego gospodarstwo dało początek późniejszej wsi.
♦ Pierwotna wieś powstała na wzniesieniu zwanym Góra Piasku i nie przekraczała biegu Koziego Brodu. Miała kształt ulicówki i była jedyną w okolicy, przez którą przebiegał gościniec Chrzanów–Sławków. Do wsi docierał on od strony południowo-wschodniej, biegł przez tereny nazywane Szczakowiec i Borowiec, przecinał Górę Piasku, gdzie znajdowały się zabudowania chłopskie, a potem skręcał w kierunku zachodnim i prowadził do wsi Długoszyn.
♦ Charakterystyczną cechą topografii Szczakowej był stosunkowo duży teren nieużytków rolnych nazywany Piaskiem. Stanowiły go piaszczyste wydmy, leżące między biegiem Koziego Brodu a Białą Przemszą. W całym okresie staropolskim była to niezasiedlona okolica.
♦ Pierwsza wzmianka o sołtysie Szczakowej pochodzi z 1427 roku i dotyczy niejakiego Mirosława Byrowy, który sprzedał szczakowskie sołtysostwo swemu bratu Dziersławowi. Tenże Dziersław wymieniany jest w 1440 roku jako sołtys Szczakowej.
♦ Następne wzmianki na temat sołtysa Szczakowej pochodzą z 1501 i 1507 roku i dotyczą niejakiego Bartłomieja Czelustki, który w 1519 roku wraz ze swoją żoną Świętochną zrezygnował z sołtysostwa na rzecz Jerzego Brennara, złotnika z Krakowa. W 1528 roku odbył się proces między Brennarem a Marcinem Myszkowskim, który odebrał sołtysostwo dotychczasowym właścicielom. Rozstrzygnięcie sądowe było korzystne dla Brennara i gospodarstwo wróciło do jego rąk.
♦ Wiadomo, że sołectwo w Szczakowej zostało wykupione i jako folwark włączone do dóbr starostwa będzińskiego i podlegało bezpośrednio staroście w Będzinie, który zatrudniał tu tylko pracowników w rodzaju ekonomów lub włodarzy, niekoniecznie wywodzących się ze szlachty. Opis folwarku z 1789 roku mówi o dobrym stanie budynku; pokryty był gontem, składał się z sieni, izby, komory oraz piekarni. Zabudowania gospodarcze stanowiły dwie stodoły, kryty strzechą spichlerz oraz budynek browaru kryty gontem.
♦ Lustracja z 1564 roku potwierdza, że pierwszy młyn w Szczakowej zbudowany został nad Kozim Brodem i wchodził w skład sołtysostwa tej wsi. Rejestr poborowy z 1595 roku opisuje stan prawny i techniczny owego młyna. Zanotowano, że młyn w Szczakowej miał koło zakupne i stępne. Oznacza to, że młynarz wykupił prawo użytkowania młyna, a informacja o kole stępnym świadczy o produkcji kaszy; jest to pierwsza wzmianka, z której wynika, że w młynie szczakowskim po raz pierwszy na ziemi jaworznickiej uruchomiono młynarski wyrób kaszy.
♦ Osiedlenie się nowego młynarza potwierdzone zostało w lustracji starostwa będzińskiego z 1765 roku. W tym dokumencie podano, że we wsi Szczakowa był młyn, a młynarz posiadał rolę tzw. wróblowską. Według oficjalnego spisu ludności z 1791 roku w młynie szczakowskim rządził jeszcze Jędrzej Baran, ale jego następca, syn Wawrzeniec, miał wtedy już 23 lata i mieszkał w młynie z żoną Jadwigą z domu Dubiel oraz dwuletnią córeczką Rozalią.
♦ W przywileju króla Zygmunta Starego z 23 sierpnia 1535 roku gromada wsi Szczakowa otrzymała gwarancje królewskie na jeden dzień pańszczyzny w tygodniu. Takie zapewnienie mieszkańcy wsi Szczakowej uzyskali w wyniku złożenia skargi na działalność dzierżawcy będzińskiego, starosty Marcina Myszkowskiego, który ich zdaniem nakładał na wieś ciężary pańszczyźniane niezgodnie z obowiązującym prawem.
♦ Lustracja z 1564 roku zawiera nieco więcej informacji na temat lokalnej społeczności. Składała się ona wtedy z 19 kmieci, sołtysa, dwóch młynarzy i jednego karczmarza.
♦ Dane z rejestru poborowego z 1581 roku wykazują, że w Szczakowej nadal było 19 kmieci, którzy uprawiali po połowie łanu; po raz pierwszy odnotowano osiem gospodarstw zagrodniczych i dwóch rzemieślników: piekarza i tzw. dudka, czyli muzykanta. Przy tak określonym składzie zaludnienie można obliczyć na około 180 osób.
♦ Według lustracji z 1765 roku we wsi było tylko dziewięciu kmieci, którzy mieli po dwie ćwierci roli, z których jeden dzień w tygodniu odrabiali pańszczyznę, a drugi dzień opłacali najmem. Było siedemnaście gospodarstw zagrodniczych; każdy zagrodnik miał po jednej ćwierci roli, z której odrabiał pańszczyznę lub płacił za jeden dzień w tygodniu. Poza tym we wsi żył młynarz na tzw. roli wróblowskiej, funkcjonował też folwark, który nie przynosił wielkiego dochodu, ponieważ „[...] grunt folwarczny jest bardzo płonny i nieurodzajny”. Ludność Szczakowej liczyła około 180 osób, a uprawiany areał osiągnął dawny poziom 11–12 łanów.
♦ Spisy ludności dokonane w latach 1787–1791 podają zaludnienie Szczakowej na 300–350 osób. W krótkim czasie zaludnienie Szczakowej uległo więc podwojeniu.
♦ W ostatniej dekadzie XVIII wieku w Szczakowej żyło 63 indywidualnych gospodarzy rolnych oraz 3 rodziny żydowskie. W sumie żyło tu 310 osób (151 mężczyzn i 159 kobiet). Obowiązki chłopów w Szczakowej sprowadzały się do dwóch dni pańszczyzny: jeden odrabiali, drugi był opłacany gotówką. Poza tym spełniali dodatkowe powinności, np. podróż na odległość 6 mil, stróżę przy będzińskim zamku, powaby i oprawę.
♦ Pierwszym mieszkańcem Szczakowej znanym z imienia i nazwiska był niejaki Maciej Kuś, który zbierał podatki w 1629 roku i prawdopodobnie był sołtysem.
♦ Pierwsze znane rody w Szczakowej to rodziny o nazwiskach: Gaj, Jelonek, Kłyk, Kuś, Maczek, Nieużyta vel Řecek, Sidło vel Sidełko i Wróbel. W ciągu XVIII wieku osiadły tutaj rodziny o nazwiskach: Zapara, Zymon, Pierzchała, Szymiec, Tukaj, Jarzynka i Jamroz. W Szczakowej osiedlali się również ludzie z jaworznickich wsi; w ten sposób powstały oddzielne gałęzie rodów: Glimosów i Stachańczyków z Ciężkowic, z Jelenia pochodzili Palkowie i Szczerbowie, z Byczyny przybyli Radkowie.
♦ W 1789 roku we wsi Szczakowa żyły cztery rodziny żydowskie: Herszla (arendarz browaru), Jakuba Januszewicza, Daniela Szmulowicza i Jakuba Szymanowicza.
♦ W 1766 roku na terenie wsi Szczakowa uruchomiono pierwszą polską kopalnię węgla kamiennego. Szczakowa stała się tym samym kolebką polskiego górnictwa węglowego. Czytamy: „latem tego roku odbyła się pierwsza sprzedaż węgla ze szczakowskiej kopalni, a górnicze roboty nabrały szybkiego tempa. 17 grudnia 1766 roku król Stanisław August zezwolił na ich kontynuację”.
Od stycznia 1767 roku urobek węgla ze szczakowskiej kopalni zwożono sankami do Jelenia, gdzie go magazynowano na brzegu Przemszy. 16 marca tegoż roku Johann Rudolf Knorr, który jako „majster gór mineralnych” dokładnie zlustrował kopalnię w Szczakowej, sporządził jej pierwszą mapę. Z tych dokumentów można dokładnie odtworzyć stan szczakowskiej kopalni. Wydobycie węgla prowadzono w dwóch miejscach. Pierwsze miejsce eksploatacji znajdowało się w okolicy dzisiejszej ulicy Wapniówka. Drugie miejsce eksploatacji, tzw. sztolnia niższa, znajdowała się u podnóża Góry Piasku. W tamtym czasie był to koniec zabudowań wsi Szczakowa, która rozłożyła się po obu stronach drogi biegnącej przez wzniesienie; dzisiaj jest to okolica ul. Batorego. Działalność kopalni trwała od kwietnia 1766 roku do końca września 1767 roku. Razem wydobycie wynosiło 2500 korców, z czego sprzedano tylko 627 korców. W sprzedaży największą pozycją było 427 korców spławionych do Warszawy Przemszą i Wisłą; odbiorcą była królewska mennica. W zapasach pozostało więc 1873 korce, z czego 1307 korców, czyli 70%, na miejscu w Szczakowej.
♦ Śladem po dawnych mieszkańcach Szczakowej są stare monety, które 16 lipca 1938 r. znalazł dwunastoletni Witold Trzopa podczas kąpieli w Białej Przemszy. Łącznie było to 71 sztuk monet polskich oraz 65 monet obcych i 4 ich ułamki. Znalezisko było przedmiotem naukowej analizy w 1939 roku, według której polskie monety datowane były od połowy XV wieku do początku XVII wieku. Najstarsza z monet obcych pochodziła z 1540 roku, najmłodsza z 1609 roku.
♦ W latach 1815–1846, a więc w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej, Szczakowa wraz z Jaworznem, Jeleniem, Byczyną, Długoszynem i Dąbrową tworzyła gminę wiejską z siedzibą wójta w Jaworznie. Łączna liczba mieszkańców wynosiła 3718. Numer urzędowy gminy to XIX; w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej było 17 gmin wiejskich i 9 miejskich.
♦ Rozwój Szczakowej niewątpliwie związany był z budową linii kolejowej, czyli tzw. Cesarsko-Królewskiej Uprzywilejowanej Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda, przejazdem pierwszego pociągu i powstaniem dworca w 1847 r.
♦ W 1849 r. powstał posterunek pocztowy w Szczakowej. Niedaleko zbiegały się granice trzech mocarstw. Każdy, kto przekraczał w owym czasie granice, musiał przenocować lub chociaż przejechać przez Szczakową.
♦ W 1883 roku powstaje cementownia „Szczakowa” jako spółka akcyjna. Spółka wykupiła tereny i urządzenia po istniejącej tu małej prywatnej fabryce cementu i przystąpiła do wykonania inwestycji na wielką skalę. W 1885 roku spółka zatrudniała ok. 200 osób przy rocznej produkcji ok. 4000 ton surowca.
♦ 3 lipca 1896 r. na mocy tzw. małomiasteczkowej ustawy Szczakowa uzyskała prawa gminy miejskiej. Oznaczało to m.in. to, że naczelnik gminy nosił tytuł burmistrza. Z ustawy wynikało, że wchodzi ona w życie po 6 miesiącach od podpisania przez cesarza (tzw. vacatio legis).
♦ W Szczakowej były zainstalowane pierwsze latarnie gazowe w parafii jaworznickiej.
♦ W 1956 roku została przyłączona do Jaworzna w wyniku ustawy przyłączeniowej.
♦ Od roku 2000 działa Koło Miłośników Szczakowej przy Towarzystwie Przyjaciół Miasta Jaworzna, prowadzące działalność społeczno-kulturalną, kultywujące tradycje historyczne i propagujące wiedzę o historii miejscowości wśród młodzieży i dorosłych.
♦ Od września 2006 r. w parafii szczakowskiej zaczęła działać świetlica dla dzieci, tzw. MAPET – Mała Akademia Pracy Ekstremalnie Twórczej. Wychowawcy starają się, aby dzieci mogły pożytecznie i atrakcyjnie przeżywać swój wolny czas. MAPET jest otwarty w każdą sobotę od godz. 10.00 do 13.00. Oprócz tego w ciągu tygodnia odbywają się zajęcia z języka angielskiego, zajęcia rozwijające umiejętność czytania, a także korepetycje z matematyki. Zachęcamy dzieci do udziału w organizowanych przez MAPET różnych konkursach plastycznych.
♦ W 2006 roku parafia szczakowska zdecydowała się na zorganizowanie I Bezalkoholowego Sylwestra. W imprezie uczestniczyło ponad 50 par z Jaworzna i spoza miasta. Bal rozpoczął się o godz. 20.30.
♦ Abp Kazimierz Nycz, metropolita warszawski (od 3 marca 2007 r.), w latach 1973–1975 był wikariuszem w parafii Jaworzno-Szczakowa. Święcenia kapłańskie otrzymał 20 maja 1973 roku.
♦ Góra Piasku – to nazwa pochodząca od piaskowej wydmy od strony Niedzielisk (wcześniej osiedle nazywało się Szczakowa-Wieś, natomiast ta część bliżej dworca to Szczakowa-Miasto).
♦ Osiedle Gagarina powstało w latach 1960–1970. Kiedy przybywało mieszkańców w Szczakowej, władze miasta zbudowały tu nowe osiedle na terenie nasłonecznionym dla pracowników cementowni, garbarni i kolejarzy. Nazwa została nadana dla upamiętnienia rosyjskiego pilota, pułkownika Jurija Gagarina (1934–1968), człowieka, który dokonał w kosmosie pierwszego (niepełnego) okrążenia Ziemi.

► Charakterystyczne obiekty i miejsca:

♦ Kościół pw. św. Elżbiety Węgierskiej. W latach 1883–1884 rozpoczęła się budowa kaplicy w Szczakowej. Rada Gminna, wydając zezwolenie na założenie cegielni, zobowiązała właściciela do ofiarowania na cele przyszłej kaplicy 5000 sztuk cegieł.
W 1895 roku zawiązał się komitet budowy kościoła w Szczakowej, który wystąpił do kurii z prośbą o wyrażenie zgody na budowę kościoła i usamodzielnienie się parafii.
28 czerwca 1898 roku odpowiednie władze wyraziły zgodę na budowę kościoła parafialnego w Szczakowej. Poświęcenie kamienia węgielnego odbyło się 18 września tego roku. Obok kamienia węgielnego wmurowano akt erekcyjny. Napisano w nim m.in., że „kościół powstał, aby uczcić i potomności przekazać wdzięczną pamięć wielkodusznej Cesarzowej Elżbiety, najdostojniejszej małżonki Cesarza i Króla Franciszka Józefa, zgasłej przed ośmioma dniami”...
Stojąca do dzisiaj świątynia powstała w latach 1898–1903. Z tego też czasu pochodzą ołtarze: główny z figurą św. Elżbiety i dwa boczne, oraz Droga Krzyżowa, ambona z wyrzeźbionymi postaciami czterech ewangelistów i 13-głosowe organy.
Uroczyste poświęcenie nowej świątyni odbyło się 19 września 1903 roku. Parafia św. Elżbiety Węgierskiej została erygowana 1 września 1914 roku.
8 września 1921 roku nastąpiła konsekracja kościoła w Szczakowej. Poświęcenia dokonał biskup Adam Sapieha. W jakiś czas po konsekracji biskup Sapieha przybył do Szczakowej po raz drugi, by z kolei poświęcić dzwony. Fundatorem jednego z dzwonów był dyrektor cementowni, inż. Zdzisław Krudzielski, stąd jeden z dzwonów nosi imię „Maria” dla uczczenia pamięci jego zmarłej małżonki.
W listopadzie 1998 r. sosnowiecki ordynariusz bp Adam Śmigielski SDB poświęcił soborowy ołtarz w odnowionym kościele w Szczakowej. Odnowa świątyni to owoc odnowy duchowej w parafii. Najważniejsze jest to, że ożywiła się aktywność religijna wśród parafian.
W 2002 r. parafia szczakowska we współpracy z różnymi środowiskami zorganizowała I Festyn Elżbietański, którego celem była integracja środowiska. Dzięki ludziom dobrej woli ponad 20 dzieci wyjechało na bezpłatne kolonie do Zakopanego.
W 2003 r., w 100-lecie powstania kościoła, został poddany gruntownej konserwacji ołtarz główny kościoła; przeprowadzona została konserwacja wieży i zewnętrznych murów świątyni. Odnowione zostały stacje Drogi Krzyżowej, ławki oraz drzwi.
♦ Pasternik – nawiązuje do starej nazwy kulturowej, oznaczającej miejsce wypasu bydła;
♦ Dworzec kolejowy z pierwszej połowy XIX w., ul. Kolejarzy;
♦ Lokomotywownia PKP, ul. Kolejarzy/Batorego;
♦ Stadion i klub sportowy KS Szczakowianka;
♦ Zabudowania po garbarni „Szczakowa” S.A., ul. Szklarska 5;
♦ Zabudowania po hucie Szkła Okiennego „Szczakowa” S.A., ul. Kolejarzy 81;
♦ Hałda Sodowa, powstała w latach 1885–1909, to zwał odpadów po produkcji sody kalcynowanej metodą Solvaya, tzw. Wapniówka. Położona jest na wschód od ulicy Stefana Batorego. Zwał zajmuje powierzchnię około 3,3 ha. Na zwałowisku specyficzne warunki glebowe przyczyniły się do wykształcenia zbiorowiska o charakterze kwiecistej murawy. Flora tego niewielkiego pod względem zajmowanej powierzchni zwału liczy blisko 140 gatunków. W składzie gatunkowym flory znajduje się wiele gatunków lokalnie i regionalnie rzadkich, w tym 7 gatunków storczyków;
♦ Rzeka Biała Przemsza, potok Kozi Bród i Kanał Główny;

bibliografia