Osiedle Tadeusza Kościuszki

Osiedle Tadeusza Kościuszki, Skałka, Górnicze

► Prastara i nowsza historia:

♦ Osiedle Tadeusza Kościuszki
Jest usytuowane w południowej części centrum miasta, wzdłuż ul. J. Matejki. Nazwę osiedlu nadano na cześć wielkiego polskiego generała i przywódcy powstania narodowego, Tadeusza Kościuszki.
Osiedle to, podobnie jak Osiedle Stałe, zostało wybudowane w latach 1953–1957 jako tzw. kolonie robotnicze przez Dyrekcję Budowy Osiedli Robotniczych. DBOR realizowała budowy wielkich bloków w całym kraju, tam, gdzie rozwijały się ośrodki przemysłowe – w tym także w Jaworznie. Budownictwo to stanowiło rewolucję w stosunku do tego, co już istniało w mieście. Pomimo pewnych niewątpliwych braków w zakresie wykończenia budynków i samego wyglądu zewnętrznego, standard urządzenia mieszkań oraz masowość budownictwa świadczyły o trosce o jak najlepsze warunki mieszkaniowe, jakie państwo chciało zapewnić rozwijającej się klasie robotniczej. Głównym powodem budowy osiedla w tym miejscu – oprócz dobrego usytuowania przy głównej arterii komunikacyjnej Kraków–Katowice, co umożliwiało mieszkańcom łatwą komunikację – było powstanie kopalni „Kościuszko-Nowa”, a więc konieczność zaspokojenia podstawowych potrzeb mieszkaniowych górników i ich rodzin. Wyburzono domki przy ulicy Matejki, poszerzono drogę i wybudowano długie bloki mieszkalne między ulicami Matejki a Chopina. Zamieszkało tu przeszło 12 tys. osób. Powstała tu nowa szkoła im. Tadeusza Kościuszki, na której budynku wmurowano tablicę poświęconą nauczycielom, którzy zginęli podczas okupacji w obozach koncentracyjnych. Pod Arkadami powstały sklepy i zakłady usługowe, a przy samej kopalni – Zakładowy Dom Kultury, zwany później „Dekiem”.
OTK zostało wybudowane przy hałdzie odpadów kopalnianych. Hałda ta znajduje się na zachód od osiedla, a jej wysokość dorównywała gabarytami budynkom stojącym w jej pobliżu. Sytuacja ta powodowała – przy dominujących wiatrach zachodnich – zwiewanie cząstek hałdy i zapylanie powietrza. Konieczne było utrwalenie jej roślinnością, aczkolwiek to nie rekompensowało braków widokowych, polegających na ograniczeniu pola widzenia z osiedla. Hałda ta zachowała się do dnia dzisiejszego, jednak duża część mieszkańców Jaworzna nie zdaje sobie sprawy z tego, jak i z czego powstała. Dla wielu to po prostu naturalna górka, jakich pełno w Jaworznie, które przecież leży na wyżynie. Zanim zaczęto tu wywozić tzw. „bergę”, czyli wspomniane już odpady kopalniane, około 1890 r. znajdował się tu mały szybik zwany „Izydor”. W 1900 r. mieściły się tutaj stajnie dla koni, wykorzystywanych jako siła pociągowa pod ziemią w kopalni. Stąd prowadziła także kolejka linowa do Siłowni II (Elektrowni II).
Przy ulicy Matejki zbudowano pierwszy w Jaworznie wieżowiec. Był to najwyższy budynek mieszkalny w mieście – w dodatku wyposażony w windę!
♦ Osiedle Skałka
Nazwa osiedla wzięła się podobno od skał wapiennych wydobywanych dawniej na terenach pobliskich łąk. Niektórzy twierdzą, że pochodzi ona od baru „Pod Skałką”, który powstał tu jeszcze w latach 60. XX w. Osiedle to kiedyś przeznaczone było dla górników pracujących w pobliskiej kopalni „Jaworzno”. Inna nazwa tego miejsca to Osiedle Pstrowskiego – pochodzi od nazwiska górnika Wincentego Pstrowskiego, który wezwał do współzawodnictwa hasłem: „Kto da więcej węgla ode mnie!”. Hasło to podjęły prawie wszystkie kopalnie. Aby uczcić tamte czasy, osiedlu Pod Skałką nadano nazwę „Pstrowski”.
♦ Pańska Góra
Jak podają stare kroniki, już w XVII wieku znajdowały się tu pola przynależne do dworu w Jaworznie. Taki dwór istniał jakoby w okolicy parku i Starego Szpitala, gdzie stał tzw. Koci Zamek. Osiedle zostało wybudowane w latach 1979–1983. Na nasłonecznionym wzgórzu zbudowano szkołę i kilkanaście bloków z zapleczem handlowym. Do osiedla dochodzi się schodkami od ulicy Urzędniczej.
♦ Osiedle Górnicze
Zwane też kiedyś osiedlem „Bierut”, powstało na mało zabudowanych terenach między ulicami Zacisze a Górniczą. Są to domy dwu- i trzypiętrowe. Dwa bloki zbudowali tu jeszcze Niemcy. Nazwa osiedla wzięła się stąd, że duża część mieszkańców pracowała w pobliskiej KWK „Jaworzno”.
♦ Rogatka
Nazwa pochodzi od słów róg i zakręt. W XV w. znajdowała się tu karczma (zajazd), w której pobierano cło za przepędzanie bydła na Śląsk. Mieściła się ona na końcu miasta, stąd też wzięła się nazwa Rogatka. W pobliżu znajduje się kopalnia – kiedyś „Bierut”, dzisiaj szyb „Sobieski”, a za czasów austriackich „Fryderyk August”.

► Charakterystyczne obiekty i miejsca:

♦ Budynek SKOK-u (dawny Dom Kultury KWK Jaworzno), ul. Gwarków 2.
♦ Arkady, w których usytuowane są sklepy i zakłady usługowe, ul. Matejki.

bibliografia